Τα Θεοφάνεια είναι μια ιστορική γιορτή που γιορτάζει τη βάπτιση του Ιησού και τη φανέρωση της Αγίας Τριάδας. Τα Θεοφάνεια, μία από τις αρχαιότερες γιορτές της χριστιανικής εκκλησίας, θεσπίστηκαν το 2ο αιώνα μ.Χ. και αναφέρονται στη φανέρωση της Αγίας Τριάδας κατά τη βάπτιση του Ιησού Χριστού από τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο στον Ιορδάνη ποταμό. Γιορτάζονται κάθε χρόνο στις 6 Ιανουαρίου και αποτελούν την τρίτη και τελευταία εορτή του Δωδεκαημέρου, που αρχίζει με τα Χριστούγεννα. Επιπλέον, είναι γνωστά και ως Επιφάνεια και Φώτα.
Η ονομασία της εορτής προέρχεται από τη φανέρωση των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδας, η οποία σύμφωνα με τις Γραφές συνέβη κατά τη Βάπτιση του Ιησού. Στις Δυτικές Εκκλησίες, τα Θεοφάνεια συνδέονται περισσότερο με την προσέλευση και την προσκύνηση των Τριών Μάγων στη Φάτνη της Γέννησης του Ιησού.
Όσον αφορά την ιστορική τους καθιέρωση, το πότε άρχισαν να γιορτάζονται τα Θεοφάνεια δεν είναι απολύτως σαφές. Ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς αναφέρει ότι κάποιοι αιρετικοί Γνωστικοί γιόρταζαν από τις αρχές του 2ου αιώνα τη Βάπτιση του Ιησού, με κάποιες πηγές να προσδιορίζουν την ημερομηνία στις 6 Ιανουαρίου και άλλες στις 10 Ιανουαρίου. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος περιγράφει την εορτή ως αρχαία πανήγυρη στην Αντιόχεια, από όπου την παρέλαβαν οι Γνωστικοί. Κατά τον 4ο αιώνα, η εορτή γιορτάζεται με λαμπρότητα σε όλη την Εκκλησία ως εορτή φωτισμού της ανθρωπότητας δια του Αγίου Βαπτίσματος, και για αυτό ονομάζεται και Τα Φώτα.
Σύμφωνα με πηγές, οι εθνικοί της Αιγύπτου και της Αραβίας γιόρταζαν το χειμερινό ηλιοστάσιο, το οποίο σύμφωνα με τους αρχαίους υπολογισμούς συνέπιπτε με την 6η Ιανουαρίου. Στις αρχές του 3ου αιώνα, οι αιρετικοί οπαδοί του Βασιλείου επιχείρησαν να αντικαταστήσουν αυτή τη γιορτή με τη γιορτή της Βάπτισης του Χριστού. Λίγο αργότερα, η Εκκλησία της Ανατολής καθόρισε την 6η Ιανουαρίου ως ημέρα γιορτής των Επιφανείων ή Θεοφανείων.
Η γιορτή περιλαμβάνει κυρίως δύο τελετές: τον Μέγα Αγιασμό και την Κατάδυση του Τιμίου Σταυρού. Ο Σταυρός καταδύεται σε θαλάσσιο χώρο ή σε δεξαμενές νερού, μιμούμενος τη Βάπτιση του Θεανθρώπου. Αυτή η εκδήλωση έχει και πολιτικό χαρακτήρα, καθώς παρίστανται οι Αρχές της κάθε περιοχής. Στην Αθήνα, η επίσημη κατάδυση έχει καθοριστεί από το 1900 στον Πειραιά, μπροστά από τον Ναό του Αγίου Σπυρίδωνα, με παρόμοιες τελετές να γίνονται σε όλους τους νομούς της χώρας.
Ο εκκλησιαστικός ύμνος που κυριαρχεί είναι το Απολυτίκιο των Θεοφανείων, το οποίο εορτάζει τη φανέρωση της Αγίας Τριάδας.
in.gr
